De geur van oud papier, de stugge kaft van een atlas die verkeerd om was ingebonden — dáár begon het allemaal. Tussen de boeken die mijn opa redde uit de binderij ontstond mijn liefde voor het boek. Nu, bijna veertig jaar later, sla ik mijn eigen gebonden boekje open als ik zelf het ambacht van boekbinden leer tijdens een cursus.
Een enorme gebonden atlas. Een bruine kaft met de titel erin gestanst. Daarin de meest fantastische kaarten waaronder een uitklapbare ‘aarde’ die maar liefst vier pagina’s breed was. Alle landen stonden erop. Als kind kon ik er uren in kijken. Dat de kaft op zijn kop om het boekblok gebonden was, deerde me niet. Het ging om de prachtige en fascinerende inhoud. In de boekenkast van mijn ouders stonden diverse van dit soort bijzondere gebonden boeken met een smetje. Delen van encyclopedieën, geschiedenisboeken en meer. Gebonden door mijn opa of zijn collega’s. Er ging weleens iets mis en dan nam mijn opa dat exemplaar mee naar huis. Mijn fascinatie voor boeken, hoe ze gemaakt zijn en boeken lezen is toen geboren denk ik.
Fascinatie voor gebonden boeken
Ik kan erg genieten van een mooi (hand)gebonden boek. Zo heb ik twee bibliofiele uitgaven van romans van mijn favoriete schrijver A.F.Th. van der Heijden. En een bijzondere uitgave (een hoofdstuk uit een van de nog te verschijnen delen uit de cyclus de Tandeloze Tijd, bedoeld om de stichting A.F.Th. van der Heijden financieel te steunen) die bestaat uit losse vellen zodat je het zelf kunt (laten) inbinden. Latent was de wens al jarenlang aanwezig om te leren hoe een boek in elkaar zit en hoe je zelf een boek bindt.
Leren boekbinden bij Parnasos
Bijna veertig jaar later treed ik in de voetsporen van mijn opa. Ik schreef me in voor de cursus hand boekbinden bij Parnasos in Utrecht. In vijf bijeenkomsten leerde ik in de praktijk door te doen van de docent hoe je een boek bindt. Welk gereedschap en welk materiaal je nodig hebt en welke bindwijzen er zijn. Het leuke is dat je boekbinden gewoon thuis kunt doen. Alleen het schoonsnijden van je boekblok (de aan elkaar genaaide en gelijmde katernen) doe je buiten de deur bij een copyshop.
Een miljoen boeken
Een van de bijeenkomsten was gereserveerd om een kijkje te nemen op de afdeling bijzondere collecties van de Universiteitsbibliotheek Utrecht. Deze collectie bevat meer dan een miljoen unieke, waardevolle en zeldzame drukken handgeschreven boeken kaarten en globes (waaronder eentje van Bleau).
Daar lagen vijf eeuwen van gebonden boeken op kussens klaargelegd door de conservator voor ons om te bekijken. Van een incunabel, een boek gedrukt met losse letters voor 1501, ook wel wiegendruk genoemd tot een 20ste -eeuws boek. Met prachtige verluchtigingen. Het bleek een religieus boek,
Omdat alle boeken beschadigd waren, dat was juist de bedoeling, kon je zien welke technieken er gebruikt zijn. Twee dingen vielen me op: de basistechniek is nog altijd dezelfde. En het materiaal dat je gebruiken kunt is divers, met de focus op hergebruik. Want papier en karton was destijds schaars. Zo kan het zijn dat het schutblad van een oud boek een deel van een perkament is. Dit wordt maculatuur genoemd.
Het belangrijkste les: de looprichting
De allerbelangrijkste les die ik leerde voor het binden is dat je altijd moet letten op de looprichting van het papier. Dit is de richting waarin de vezels van het papier lopen. Meestal de lange zijde. Er zijn meerdere manieren om te bepalen wat de looprichting is. Doe je dit niet dan zal je problemen krijgen met je boek, bijvoorbeeld een kromme rug of een niet glad plakbaar schutblad.
Boekbinden
Tijdens het volgen van de cursus raakte ik best enthousiast van de werkzaamheden. En ik ben best trots op mijn eerste handgebonden boekje. Inmiddels heb ik al aardig wat kleine boekjes gebonden. Binnenkort schaf ik ook mijn eigen materiaal aan. Graag doe ik ook een vervolgcursus. Zo zit ik nog altijd graag met mijn neus in de (gebonden) boeken. En als ik vind dat ik genoeg ervaring heb, bind ik de vellen van het werkje van A.F.Th. van der Heijden in.
Heb jij ook liefde voor boeken — niet alleen om te lezen, maar ook om te voelen, te ruiken en te maken? Laat je inspireren door het ambacht van het handboekbinden. Volg een cursus of pak gewoon wat papier en draad.
